Diyanet Hac İlmihali

 

 

 

HAC VE UMRE İLE İLGİLİ TERİMLER

 

 

ÂFÂK-ÂFÂKÎ

 

Sözlükte ufuklar anlamına gelen "âfâk", "mîkât" sınarları dışında kalan bölgelere, "âfakî" ise bu bölgede yaşayanlara denir. (bk. birinci bölüm ihram kısmı).

 

ALTINOLUK (MİZAB)

 

K’abe’nin damından yağan yağmur sularının dışarıya akmasını sağlamak amacıyla Hatîm'in bulunduğu taraftaki duvarın üstüne yerleştirilen altından yapılmış oluktur.

 

ARAFAT

 

Sözlükte; bilme, anlama ve tanıma anlamlarındaki a-r-f kökünden türeyen “Arafat”, Mekke’nin 25 km. güney doğusunda ova görünümünde düz bir alanın adıdır. Doğu, kuzey ve güneyi dağlarla çevrilidir. Arafat, Hıll bölgesinde Harem sınırları dışında kalır. Harem sınırı ile Arafat arasında Urene vadisi vardır. Arafat’ın ortasında “Cebel-i Rahme” (rahmet dağı), batısında "Nemîre Mescidi" yer alır. Arafat, günümüzde ağaçlandırılmış ve dokuz oto yol ile Müzdelife’ye bağlanmıştır. Haccın aslî rüknü olan vakfe  burada yapılır.

 

AREFE GÜNÜ

 

Sözlükte; bilme, anlama ve tanıma anlamlarındaki a-r-f kökünden türeyen "Arefe" zilhicce ayının 9. (kurban bayramından bir önceki) gününe verilen isimdir. Arafat vakfesi bugün yapılır.

 

BEDEL (NAİB)

 

Sözlükte karşılık, denk, eşit anlamlarına gelen bedel, bir hac terimi olarak, üzerine hac farz olduğu halde bu ibadeti hastalık ve yaşlılık gibi şer'î bir mazeret sebebiyle haccı bizzat yapamayan kimsenin yerine hac yapan kimse demektir. (bk. bedel haccı bölümü)

 

BEDENE

 

Sözlükte büyükbaş hayvan anlamına gelen "bedene", bir hac terimi olarak hacda bazı ihram yasaklarının ihlal edilmesi sebebiyle Harem bölgesinde kurban olarak kesilen deve veya sığır demiktir (bk. ikinci bölüm).

 

CEM-İ TAKDİM

 

Sözlükte öne alarak birleştirme anlamına gelen "cem-i takdim", Arafat'ta öğle namazı ile ikindi namazını, öğle vaktinde peş beşe kılmak demektir (bk. birinci bölüm Arafat Vakfesi).

 

CEM-İ TE'HÎR

 

Sözlükte geciktirerek birleştirme anlamına gelen "cem-i te'hîr", Müzdelife'de akşam namazı ile yatsı namazını, yatsı vaktinde peş beşe kılmak demektir (bk. birinci bölüm Müsdrelife Vakfesi)

 

CEMRE

 

Sözlükte çakıl taşı ve ateş koru anlamına gelen "cemre", bir hac terimi olarak, haccedenlerin kurban bayramı günleri Mina’da, halk arasında şeytan diye isimlendirilen yerlere attıkları küçük taşların her birine denir. Bu taşların atıldığı yere de mecazi olarak cemre denir. (bk. birinci bölüm Mina'daki görevler kısmı)

 

CEMRE-İ AKABE

 

Mekke yönündeki cemrelerin ilkine verilen isimdir. Bu cemreye büyük cemre, halk arasında ise “Büyük Şeytan” denir.

 

CEMRE-İ VUSTA

 

Orta cemre demektir. Mekke yönündeki ikinci cemredir. Halk arasında “Orta Şeytan” denir.

 

CEMRE-İ ULÂ

 

Birinci cemre demektir. Mekke yönünden üçüncü cemedir. Halk arasında bu cemreye “Küçük Şeytan” denir.

 

DEM

 

Sözlükte kan anlamına gelen "dem" bir hac terimi olarak, hac ve umre esnasında ibadet maksadıyla veya bir vacibin terki, geciktirilmesi ya da bir ihram yasağının ihlal edilmesi sonucu ceza olarak koyun veya keçi kesilmesi anlamına gelir. (bk. birinci bölüm mina’daki görevler kısmı)

 

EYYÂM-I MİNA

 

Mina günleri demektir. Zilhicce ayının 10, 11 ve 12. günleridir. Bu günlerde hacılar Mina’da bulunurlar ve şeytan taşlama görevini yaparlar.

 

EYYAM-I NAHR

 

Kurban kesme günleri demektir. Zilhicce ayının 10, 11 ve 12. günleridir.

 

EYYAM-I TEŞRÎK

 

Teşrîk günleri demektir. Zilhiccenin 9-13. günleridir. Bu günlerde teşrîk tekbirleri alınır.

"Teşrik" Arap dilinde etleri doğrayıp kurutmak demektir. Vaktiyle bayramın birinci günü Mina'da kesilen kurbanların etleri, bayramın 2., 3. ve 4. günlerinde güneşte kurumaya bırakılırdı. Bu sebeple bu üç güne et kurutma günleri anlamında "Eyyam-ı Teşrik" denilmiştir.

 

FEVAT

 

Sözlükte yitirmek, zamanını kaçırmak anlamlarına gelen "fevat", süresi içinde Arafat vakfesine yetişememek, vakfenin zamanını kaçırmak demektir.

 

HAC

 

Sözlükte; saygı duyulan büyük ve önemli bir şeye yönelmek, ziyaret etmek, bir yere gidip gelmek, delil ile galip gelmek anlamlarına gelen "hac" kelimesi bir fıkıh terimi olarak; imkanı olan müslümanların belirlenmiş zaman içinde Ka'be, Arafat, Müzdelife ve Mina'da belli dînî görevleri şart ve usulüne uygun olarak yerine getirmek suretiyle yapılan ibadet demektir.

 

HACER-İ ESVED

 

Siyah taş demektir. Kâ’be’nin doğu köşesinde bulunan 18-19 cm kuturunda kırmızımsı, siyah ve parlak bir taştır. İbrâhim ve İsmail (a.s) tarafından Kâ’be inşa edilirken Ebû Kubeys dağından getirilmiştir. Kâ’be’nin doğu köşesine, tavafa başlangıç işareti olarak konulmuştur. Tavafa başlarken, her şavtın sonunda ve sa’ye başlarken bu taşı istilam edilir. (bk. Birinci bölüm tavaf kısmı)

 

HAREM BÖLGESİ

 

Sözlükte yasak bölge anlamına gelen "Harem Bölgesi" Mekke ve çevresine verilen bir simdir. Mekke ve çevresine bu ismin verilmesi zararlılar dışındaki hayvanlarının öldürülmesinin ve bitkilerinin koparılmasının yasak olması sebebiyledir. Harem bölgesinin sınırları dışında kalan yerele "Hıll Bölgesi" denir.

Harem bölgesinin sınırlarını ilk defa Cibrîl'in rehberliğiyle Hz. İbrâhim belirlemiş, sınırları gösteren işaretler daha sonra Hz. Peygamber tarafından yenilenmiştir. Bu sınırların Kâbe'ye en yakını, Mekke'ye 8 km. mesafede Medine istikametinde "Ten‘îm"; en uzak olanları ise Tâif yönünde "Ci‘râne" ve Cidde istikametinde Hudeybiye yakınlarında "Aşâir"dir. Diğerleri; Irak yolu üzerinde "Seniyyetülcebel", Yemen yolu üzerinde "Edâtü Libn" ve Arafat sınırında "Batn-ı Nemîre"dir.

Kur'ân-ı Kerîm'de Kâbe'ye "el-beytü'l-harâm" (Mâide 5/2) onu çevreleyen mescide "el-mescidü'l-harâm" (İsrâ 17/1) denildiği gibi, bu mescidin içinde bulunduğu Mekke şehri de "harem" (Kasas 28/57, Ankebût 29/67) yani "saygıya lâyık" sözüyle vasıflandırılmıştır (bk. birinci bölüm İhram kısmı).

 

HILL BÖLGESİ

 

   Sözlükte serbest bölge anlamına gelen "Hıll Bölgesi"; Harem Bölgesini çevreleyen, Zülhuleyfe, Cuhfe, Karn, Yelemlem ve Zât-ı Irk adındaki yerleşim yerlerini birleştiren itibâri daire ile Harem sınırları arasında kalan bölgedir. Bu bölgeye "hıll" adı; harem bölgesinde haram olan işlerin burada helal olması sebebiyle verilmiştir (bk. birinci bölüm İhram kısmı).

  

HATÎM

Kâ’be’nin kuzeyinde rüknü Irâkî ile Rüknü Şâmî arasındaki batı duvarının karşısında, yerden 1 m yükseklikte 1.5 m kalınlığında yarım daire şeklindeki duvara denir. Hatîm, Ka’be’den sayılır. Tavaf, Hatim’in dışından yapılır. (bk. Birinci bölüm, tavaf kısmı)

 

HEDY

 

Sözlükte hediye etmek, göndermek, yol göstermek, izinden gitmek anlamlarına gelen hedy, bir hac terimi olarak, hac ve umre sırasında Harem’de kesilen kurbanlık hayvanlar, Kâbe’ye ve Harem bölgesinde hediye olmak üzere kesilen kurban demektir (Bakara 2/196; Mâide 5/2, 95, 97; Fetih 48/25).  (bk. birinci bölüm Mina'da yapılacak görevler kısmı)

 

HERVELE

 

Safa ile Merve tepeleri arasında sa’y yaparken erkeklerin, yeşil ışıklar arasında kısa adımlarla koşarak, canlı ve çalımlı yürümek demektir. (bk. Birinci bölüm sa’y kısmı).

 

HICR-İ İSMAİL

bk. Hatîm md.

 

HICR-İ KA'BE (HATÎRA, HICR-İ İSMAİL)

 

Kâ’be’nin kuzey-batı duvarı ile Hatim arasındaki boşluğa denir. Buraya Hatîra ve Hicr-i İsmail de denir. Burada namaz kılıp dua edilir. Hz. İbrâhim ile oğlu İsmail (a.s)’ın yaptığı Kâ’be binası bu kısmı da içine alıyordu. M. 605 yılında yapılan tamirde bu kısım inşaat malzemesi yetmediği için Kâ’be dışında bırakılmıştır. Bu boşluk Hatîm adı verilen yarım daire şeklinde bir duvar ile çevrilidir. Tavaf bu duvarın dışından yapılır

 

İFÂZA TAVAFI

bk. Ziyaret Tavafı

 

İFRAD HACCI

 

Hac aylarında sadece hac yapmak üzere ihrama girilip umresiz yapılan hacdır. Bir hac mevsiminde sadece hac yapıldığı için "tek yapma" anlamında ifrad denilmiştir

 

İHRAM

 

Sözlükte hürmet edilmesi gereken bir yere ya da zamana girmek anlamına gelen "ihram", hac ibadetiyle ilgili bir terim olarak; bir kimsenin, hac veya  umre ya da hem hac hem umre yapmak niyeti ile, sair zamanlarda helal olan bazı davranışları kendisine haram kılması demektir (bk. birinci bölüm İhram kısmı).

  

İHSAR

 

Sözlükte alıkoymak, men etmek, engellemek ve âciz olmak anlamlarına gelen ihsâr, bir hac terimi olarak, hac veya umre yapmak üzere ihrama girdikten sonra, hac ve umrenin tamamlanmasının engellenmesi; herhangi bir sebeple tavaf ve vakfe yapma imkanının ortadan kalkması demektir. (bk. İhsar ve Fevat bölümü

 

İSTİLAM

 

Sözlükte selâmlamak anlamlarına gelen istilâm, bir hac terimi olarak, Kâbe’yi tavaf ederken izdiham nedeniyle Hacer-i Esved'i öpmek mümkün olmaması durumda Hacerü’l-Esed'i el işareti ile selamlamak demektir.

 

IZTIBA

 

Sözlükte bir şeyi koltuğun altına sokmak anlamına gelen ızdıbâ, peşinden sa'y yapılacak tavafta erkeklerin omuzlarına aldıkları "rida"nın bir ucunu sağ koltuk altından geçirip sol omuzları üzerine atıp sağ omuzuı ve sağ kolu açık bırakmak demektir. Ardından sa'y yapılmayan tavaflarda ıztıba yapılmaz. (bk. birinci tavaf kızmı)

 

KA'BE

 

Sözlükte küb anlamına gelen Ka’be, Mekke’de Mescid-i Haram denilen Cami-i Şerîfin ortasında yaklaşık 13 m. yüksekliğinde, 11-12 m. eninde taştan yapılmış dört köşe bir binadır. Kur’ân’da Ka’be; bu ismin (Mâide, 5/97) dışında,

el-beytü’l-haram (saygı evi) (Mâide, 5/2)

el-beytü’l-muharrem (haram evi) (İbrâhim, 14/37. Mâide, 5/2)

el-beytü’l-atîk (eski ev), (Hac, 22/29, 33),

el-beytü’l-ma'mûr (imar edilmiş ev) (Tûr, 52/4) ve

el-beyt (ev) (Bakara, 2/125, 127) isimleri ile zikredilmektedir. Ka’be, Beytullah (Allah’ın evi) diye de anılır.

Ka’be’nin;

Doğu köşesine, Rüknü Hacer-i Esved,

Güney köşesine Rüknü Yemânî,

Batı köşesine Rüknü Şâmî,

Kuzey köşesine, Rüknü Irâki (Irak köşesi) denir.

Kuzey batı tarafında Hatîm ve Mîzâb-ı Ka’be,

Kuzey doğu duvarında, kapı,

Kuzey-doğu duvarı karşısında Makam-ı İbrâhim ve zemzem kuyusu,

Doğu köşesinde Hecer-i Esved vardır.

Kur’ân’da Ka’be’nin İbrâhim ve İsmail (a.s) tarafından yapıldığı bildirilmektedir (Bakara, 2/124-129).

Ka’be günümüze kadar bir çok kere yıkılmış ve tamir edilmiştir. Ka’be, her sene, üzerinde hac âyetlerinin yazılı olduğu siyah ipek örtü ile örtülür. Tavaf, Ka’be etrafında yapılır.

 

KIBLE

 

Sözlükte cihet, yön anlamına gelen kıble, dînî bir kavram olarak, Müslümanların namazda yönelmiş oldukları yön, Kâbe manasına gelir. Müslümanların kıblesi, Mekke’de bulunan Kâbe’dir. Kâbe’yi görenler için kıble, Kâbe’nin bizzat kendisidir. Kâbe’yi görmeyenler için, Kâbe’nin bulunduğu taraftır. Kâbe’nin göğe doğru ve dünyanın merkezine doğru uzantısı da kıbledir. Namazda bu cihete yönelmeye istikbâl-i kıble denir.

 

KIRAN HACCI

 

Bir hac mevsimi içerisinde umre ile hac ihramını birleştirmek suretiyle yapılan hacdır. (bk. giriş bölümü)

 

KUDÜM TAVAFI

 

Sözlükte bir yere gelmek veya varmak anlamına gelen "kudüm" kelimesi, bir hac terimi olarak; "ifrad haccı" yapanların Mekke’ye vardıklarında yaptıkları ilk, kıran haccı yapanların ise umreden sonra yaptıkları ilk tavaftır. (bk. giriş bölümü).

 

 

KURBÂN

 

Sözlükte yaklaşmak, Allâh’a yakınlaşmaya vesile olan şey anlamlarına gelen kurbân, dînî bir terim olarak, ibâdet maksadıyla, belirli şartları taşıyan hayvanı usulüne uygun olarak kesmeyi ve bu amaçla kesilen hayvanı ifade eder. Arapça’da bu şekilde kesilen hayvana udhiye denir. (bk. birinci bölüm Mina’daki görevler kısmı)

 

MAHREM

 

Sözlükte haram, haram kılmak ve haram kılınmış anlamlarına gelen mahrem, dîni bir kavram olarak, genelde Allâh’ın haram kıldığı, yasakladığı şeylere, özelde ise, kendileriyle evlenilmesi ebedî olarak haram olan kişilere denir.

 

MAKAM-I İBRAHİM

 

İbrâhim’in Makamı demektir. Bununla maksat, Hz. İbrâhim (a.s)’ın Kâ’be’yi inşâ ederken iskele olarak kullandığı veya halkı hacca da’vet ederken üzerine çıktığı taşın bulunduğu yerdir.  Bu yer, Kâ’be’nin doğu tarafında, zemzem kuyusu ila Kâ’be’nin kapısı arasındadır. Buradaki taşta ayak izi vardır. Taş, cam bir fanus içine alınmıştır.

 

MEKKÎ

 

Mekke'de ve Harem bölgesinde, "Mîkat" sınırları içerisinde yaşayan  kimselere denir.

 

MENASİK

 

İbadetgâh, ibadet usulü, kurban boğazlanacak yer, bir adamın alıştığı yer anlamlarına gelen mensek kelimesinin çoğulu olan menâsik, dînî bir kavram olarak, en geniş anlamda ibâdet, Allâh’a yakınlaşmak için yapılan her türlü itaat; hacda yerine getirilmesi gereken vazifeler; kurban kesmek ve kurban kesilen yer anlamlarına gelmektedir. Aynı kökten türeyen nüsük kelimesi bu anlamdadır. Ayrıca hac menâsiki anlamına meşâir de denilmektedir.

Kâbe’yi tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa’y etmek, Arafat ve Müzdelife vakfeleri ve Şeytan taşlama hac menasiki arasında yer almaktadır.

 

MES'A

 

Hac veya umre yapan kimselerin, Safâ ile Merve arasında, sa’y ettikleri yere verilen isimdir (bk. Sa’y)

 

MESCİD-İ AKS    

 

En uzak mescid demektir. Mescid-i Aksâ, Küdüs’dedir.  Beyt-i Makdis (kutsal ev) ismiyle de anılan ve Mescid-i Haram’dan sonra yeryüzünde ilk yapılan mesciddir (Buhârî, Enbiyâ, 10, 40. Müslim, Mesacid, 1-2). Mescid-i Aksâ, Müslümanların ilk kıblesi (Bakara, 2/144), Hz. Muhammed (a.s.)’in İsra olayında uğradığı (İsrâ, 17/1), Miracın başladığı, Hz. İsâ’ya kadar bir çok Peygamberin namaz kıldığı mesciddir.

Günümüzde Mescid-i Aksâ; Kudüste, Süleyman Ma’bedînin güney tarafındaki camiye denilmektedir. Peygamberimiz ibâdet amacıyla seyahat edilebilecek üç mescidden birinin Mescid-i Aksâ olduğunu birlidmiştir. (İbn Mâce, Salât, 197).

 

MESCİD-İ HARAM          

 

Mekke’de ortasında Kâ’be’nin bulunduğu Cami-i Şeriftir. Halk arasında Harem-i Şerif de denir. Yer yüzünde ilk yapılan mesciddir (Müslim, Mesâcid, 1).

Mescid-i Haram’da kılınan namaz diğer mescidlerde kılınan namazlardan yüz bin kat daha fazla sevaptır (İbn Mâce, Salat, 195).

 

MESCİD-İ NEMÎRE

 

Mekke’de Arafat bölgesinin kuzey-batı tarafında Müzdelife istikametinde Urene vadisi sınırları içinde bulunan mescidîn adıdır. Hacda arefe günü arefe hutbesi bu mescitte okunur.

 

MEŞ’AR-İ HARÂM

 

Mekke’de, Arafat ile Mina arasında, Müzdelife’nin sonunda Kuzah tepesinin civarına verilen isimdir. Bu yer hürmetli olması ve burada haccın şiarlarından olan gecelemek, vakfe yapmak, namaz kılıp dua etmek gibi ibadetler yapıldığından Meş’ar-ı Haram diye isimlendirilmiştir (Bakara 2/198). Hz. Peygamber, burada sabaha kadar kalarak dua etmişlerdir (Müslim, Hac, 148). (bk. birinci bölüm Müzdelife kısmı)

 

MEŞÂİR (MEŞÂİRU’L-HACC)

(bk. Menâsik)

 

METAF

 

Tavaf edilen yer anlamına gelir. Mescid-i Haram içerisinde, tavaf etmek için tahsis edilen yeri ifade eder.

 

MÎKAT

 

Harem Bölgesine veya Mekke'ye gelmek isteyen "Âfâkîlerin" ihrama girmeden geçemeyecekleri sınırları belirleyen noktalara denir.

 

MİNA

 

Mekke ile Müzdelife bölgesi arasında bulunan Harem sınırları içinde kalan bölgenin adıdır. Büyük, orta ve küçük cemreler buradadır. Bayram günleri şeytan taşlama görevi burada yapılır. Hac ile ilgili kurbanlar burada kesilir. (bk. birinci bölüm Mina’da yapılacak görevler kısmı)

 

MİZAB-I KA'BE

bk. Altınoluk.

 

MUHRİM

 

Umre veya hac veya hac ve umre ibadetini yapmak için "ihram"a giren kimseye ihramda bulunduğu sürede verilen bir isimdir (bk. İhram maddesi).

 

MÜLTEZEM

 

Hacer-i Esved’in bulunduğu köşe ile Kâbe kapısı arasında kalan kısma denir. (bk. birinci bölüm Tavaf kısmı)

 

MÜZDELİFE

 

İleri geçmek ve yaklaşmak anlamındaki "izdilâf" kökünden türeyen "Müzdelife", Arafat ile Mina arasında Harem sınırları içinde bir bölgenin adıdır. Mina ile Müzdelife arasında "Muhassır Vadisi", Müzdelife sınırları içerisinde Kuzeh dağı üzerinde "Meşar-i Harem" adında bir tepe vardır.

Akşam ile yatsı namazı cem edilerek kılındığı için Müzdelife bölgesine "cem'" (جمع)  ismi de verilmiştir (Kurtubî, II, 421. İbn Kudâme, V, 283).

 

RAVZA-İ MUTAHHARA

 

Temiz bahçe demektir. Bu tâbir; Medîne’de Mescid-i Nebevî’de Peygamberimiz (a.s.)’in kabri ile minberi arasındaki bölüme denir. 10x20 = 200 metrekarelik bir alandır. Peygamberimiz (a.s.) “Evimle minberim arası, cennet bahçelerinden bir bahçedir” buyurmuştur. (Buhârî, Fadlü’s-Salat. 6).

 

REMEL

 

Sözlükte süratli gitmek, koşmak, bir şeyde ziyadelik, ilave gibi anlamlara gelen remel, dînî bir kavram olarak tavafta kısa adımlarla koşarak ve omuzları silkerek çalımlı bir şekilde yürümek demektir. (bk. birinci bölüm Sa’y kısmı)

 

REMY-İ CİMAR

 

Sözlükte remy atmak, ayıplamak ve yönelmek; cimar ise, çakıl taşları ve ateş koru kor parçaları gibi anlamlara gelmektedir. Kelima anlamı itibariyle remy-i cimâr, taş atmak demektir. Dînî bir kavram olarak, haccedenlerin kurban bayramı günleri Mina’da, halk arasında şeytan diye isimlendirilen yerlere, usulüne uygun olarak, küçük küçük taşlar atmalarını ifade etmektedir. (bk. birinci bölüm mina’da görevler kısmı)

 

RİDA

 

Umre veya hac yapmak isteyen kimsenin ihrama girmek için mutat elbiselerini çıkararak büründükleri iki parça havlu türü örtüden baş hariç vücudun belden yukarısını örten kısma denir. Belden aşağısını örten kısma da “izâr” denir.,

 

İZAR

bk. Rida

 

RÜKN

 

Sözlükte sözlükte köşe ve bir şeyin aslı anlamına gelen rükn, bir hac terimi olarak hac ve umre ibadetini meydana getiren ve yapılmaması, umre veya haccı geçersiz kılan temel menasik demektir. Ayrıca Ka’be’nin köşlerine de rükün denir.

 

RÜKNÜ HACER-İ ESVED

 

Hacer-i Esved'in de bulunduğu Kabe'nin doğu köşesine denir.

 

RÜKNÜ IRÂKÎ

 

Kabe'nin kuzey köşesine denir.

 

RÜKNÜ ŞÂMÎ

 

Kabe'nin batı köşesine denir.

 

RÜKNÜ ŞARKÎ

 

Kabe'nin Hacer-i Esved'in  bulunduğu ve Rüknü Hacer-İ Esved diye de anılan  doğu köşesine denir.

 

RÜKNÜ YEMÂNÎ

 

Kabe'nin güney köşesine denir.

 

SAFA- MERVE

 

Kâbe’nin doğusunda bulunan iki küçük tepeciğin isimleridir. Bugün Mescid-i Haramın duvarı ile bitişik haldedir. Hac menasikinden olan sa’y, bu iki tepe arasında yapılır.

 

SA'Y

 

Sözlükte çalışmak, çalışıp kazanmak, gayret etmek, kastetmek, koşmak, yürümek gibi anlamlara gelen sa’y, dînî bir terim olarak, hac ve umre esnasında Kâbe’nin doğusundaki Safâ ve Merve denilen iki tepenin arasında, Safâ’dan başlayıp Merve’de tamamlanmak üzere, yedi defa gidip gelmeyi ifade eder.  (bk. birinci bölüm sa' kısmı).

 

ŞAVT

 

Sözlükte tur, bir turluk koşu, işin bir kısmı, gaye, mesafe gibi anlamlara gelen şavt, dînî bir kavram olarak, tavafta Hacer-i Esved’den başlayıp Hatîmin dışından Kabe’nin etrafında bir defa dolaşmayı; sa’yde ise, Sâfâ ile Merve arasındaki her bir gidiş veya gelişi ifade eder. (bk. birinci bölüm Tava ve Sa’y kısımları)

 

TAHALLÜL

 

Sözlükte haram iken helal olmak anlamına gelen "tehallül", ihram yasaklarının sona ermesi, ihram'dan çıkma demektir. İki tahallül vardır. Kurban bayramının birinci günü tıraş olduktan sonra  birinci tahallül gerçekleşir. Bu durumda cinsel ilişki dışınka ibütün ihrdam yasakları sona erer. Ziyaret tavafından sonra ikinci tehallül gerçekleşir. Bununla cinsel ilişki yasağı da kalkar.

 

TAKSİR

 

Umre veya hac yapmak için ihram giren kimsenin belli menasiki yaptıktan sonra ihramdan çıkması için saçlarını kısaltmasına denir.

 

TAVAF

 

Sözlükte bir şeyin çevresini dolaşmak, dönmek anlamlarına gelen tavaf, dînî bir kavram olarak, Hacer-i Esved’in hizasından başlayarak Kabe’yi sola almak suretiyle, yedi defa Kâbe etrafında dönmek demektir. (bk. birinci bölüm Tavaf kısmı)

 

TEHLİL

 

Dîn ıstılahında, (Allah’tan başka ilah yoktur) anlamındaki “lâ ilâhe illâ’llah” tevhit cümlesini söylemeye denir.

 

TEKBİR

 

Dîn ıstılahında, Allah en büyüktür, Allah her şeyden daha büyüktür anlamına gelen Allâh’ü ekber diyerek Allah’ı azamet ve kibriya ile  anmak demektir.

 

TELBİYE

 

Sözlükte emre icabet etmek anlamına gelen telbiye, bir hac terimi olarak “lebbeyk” diye başlayan cümleleri söylemeye deri.

 

TEŞRÎK TEKBİRİ

 

Zilhiccenin 9-13. günlerinde farz namazlardan sonra الله اكبر الله اكبر لا اله الا الله و الله اكبر الله اكبر و لله الحمد cümlesine söylemeye denir.

 

TEMETTU

 

Sözlükte yararlanmak anlamına gelir. Aynı yılın hac aylarında önce umre yapıp ihramdan çıktıktan sonrea ihrama girip hac yapmaya temettu haccı denir. (bk. giriş bölümü)

 

TERVİYE

 

Sözlükte suya kandırmak anlamına gelen tervviye Zilhicce ayının 8. günü, yani Kurban Bayramı arafesinden bir önceki güne denir.

 

UDHIYYA

 

Kurban bayramı günlerinde ibadet niyetiyle kesilen kurban demektir.

 

UMRE

 

Sözlükte uzun ömürlü olmak, evi mamur etmek, bir yerde ikamet etmek,  Allah'a kulluk yapmak, korumak ve mal çok olmak anlamlarındaki "a-m-r" kökünden türeyene "umre" bir hac terimi olarak  belirli bir zamana bağlı olmaksızın ihrama girip tavaf ve sa‘y yaptıktan sonra tıraş olup ihramdan çıkarak yapılan ibadete denir. (bk. … bölüm).

 

VAKFE

 

Sözlükte belirli bir yerde bir süre kalmak anlamına gelen "vakfe"; bir hac terimi olarak, hac yapma niyetiyle ihrama girmiş olan bir kimsenin Zîlhicce ayının 9. günü öğleden sonra Arafat’ta ve aynı gece Müzdelife’de bir müddet kalmak demektir.

 

ZEMZEM

 

Kâ’be’nin doğusunda Yüce Allah’ın Hâcer ile oğlu İsmail’e ihsan ettiği suya denir.